Uhalali wa mikataba ya mauziano ya ardhi ya kijiji

Swali muhimu ni hili; Je, kusainiana mkataba na kulipa fedha kunatosha kufanya mauziano ya ardhi ya kijiji kuwa halali?

Jibu linapatikana katika kesi ya Priskila Mwainunu dhidi ya Magongo Justus, iliyosikilizwa na Mahakama Kuu ya Tanzania, Kanda ya Bukoba.

Mgogoro huo ulitokana na mauziano ya kipande cha ardhi yaliyofanyika mwaka 2011. Magongo Justus alidai kuwa alinunua ardhi hiyo kwa mkataba wa maandishi ulioshuhudiwa na watu kadhaa. Hata hivyo, mkataba huo haukuwa umeidhinishwa na Halmashauri ya Kijiji, na majirani waliotajwa kwenye mkataba hawakushuhudia mauziano hayo.

Mahakama Kuu, chini ya Jaji Kilekamajenga, ilisisitiza umuhimu wa idhini ya Halmashauri ya Kijiji katika mauziano ya Haki ya Kimila ya Kumiliki Ardhi (Customary Right of Occupancy).

Mahakama ilieleza kuwa ushiriki wa Halmashauri ya Kijiji ni muhimu kwa sababu unaweza kusaidia kuthibitisha kama muuzaji ndiye mwenye haki halali, kama eneo ni mali ya ukoo, na kutambua majirani wa ardhi husika.

Katika mazingira ya kesi hiyo, kutokuwepo kwa idhini hiyo kulikuwa na uzito katika kuamua uhalali wa madai ya mauziano.

Mahakama pia ilizingatia ushahidi kuhusu mauziano yaliyofanyika na nani aliyekuwa amepata haki halali juu ya ardhi hiyo.

Somo la kesi hii ni muhimu kwa mnunuzi wa ardhi ya kijiji; mkataba wa maandishi pekee haupaswi kuwa sababu ya kuamini kwamba umepata haki salama ya ardhi.

Ni muhimu kufanya uchunguzi wa umiliki, kushirikisha mamlaka husika za kijiji na kuhakikisha taratibu zinazotakiwa na sheria pamoja na mazingira ya kimila ya eneo hilo zimefuatwa.

Kwa hiyo, kabla ya kulipa fedha kwa ajili ya ardhi ya kijiji, mnunuzi anatakiwa kuhakikisha kwanza kuwa muuzaji ana haki ya kuuza, eneo limetambuliwa vizuri, na mauziano yamepitia utaratibu unaotakiwa.

Somo la kisheria: Katika mauziano ya ardhi ya kijiji, usalama wa mkataba hautegemei kusainiana na kulipana fedha pekee.

Utaratibu wa kisheria unaofuatwa ni sehemu muhimu ya kulinda haki ya mnunuzi na kuzuia migogoro ya baadaye.

Mwandishi ni Mwanasheria na Mchambuzi wa Sheria kutoka KGM Attorneys.